ЁЯФ┤ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ (U.P. Goonda Act, 1970) : рдХेрд╕ рд▓ॉ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ी рдХाрдиूрдиी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ
❓ рдХ्рдпा рд╣рд░ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдоुрдХрджрдоे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЧुрдг्рдбा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?
❓ рдХ्рдпा рдХेрд╡рд▓ FIR рдпा рдкुрд▓िрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै?❓ рдХोрд░्рдЯ рдиे рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХ्рдпा рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдП рд╣ैं?
рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╣ाрдИрдХोрд░्рдЯ рдФрд░ рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрдиूрдиी рд╕्рдеिрддि рд╕рдордЭेंрдЧे।
ЁЯУМ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХ्рдпा рд╣ै?
рдзाрд░ा 3(1), U.P. Goonda Act, 1970 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЬिрд▓ाрдзिрдХाрд░ी рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдпрджि рд╡рд╣—
- рдЖрджрддрди рдЕрдкрд░ाрдз рдХрд░рддा рд╣ो
- рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╢ांрддि рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рд╣ो
- рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрддंрдХ рдпा рднрдп рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиाрддा рд╣ो
рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╢рдХ्рддि рдЕрд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।
⚖️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХेрд╕ рд▓ॉ (Judicial Guidelines)
1️⃣ Ramji v. State of U.P. (Allahabad High Court)
рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдордд:
“рдХेрд╡рд▓ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдоाрдорд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЧुрдг्рдбा рдШोрд╖िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।”
рдЕрд░्рде:
- рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓ोрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рд╣ैं
- Mechanical рддрд░ीрдХे рд╕े рдиोрдЯिрд╕ рдЬाрд░ी рдХрд░рдиा рдЕрд╡ैрдз
2️⃣ Imran @ Abdul Quddus v. State of U.P.
(2015 (4) ADJ 64, All HC)
рдиिрд░्рдгрдп:
рдХेрд╡рд▓ рдкुрд▓िрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ рд╕рдХрддी।
рдХाрдиूрдиी рд╕िрдж्рдзांрдд:
- рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ
- рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдПрдХрддрд░рдлा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं
3️⃣ Harsh Narain Singh v. State of U.P.
(1984 CrLJ 189)
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЯिрдк्рдкрдгी:
рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рдмाрд╕ी (stale) рдоाрдорд▓ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।
рдЕрд░्рде:
- “Live link” рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी
- рд╡рд░्рд╖ों рдкुрд░ाрдиे рдХेрд╕ рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ
4️⃣ Ashok Kumar v. State of U.P.
(1988 AWC 1081)
рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХрд╣ा:
рдпрджि рдЕрднिрдпुрдХ्рдд рдЬрдоाрдирдд рдкрд░ рд╣ै рдпा рдмрд░ी рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдЧुрдг्рдбा рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдордирдоाрдиा рд╣ोрдЧा।
рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा Presumption of Innocence рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
5️⃣ Kallu v. State of U.P.
(1998 (38) ACC 361)
рдиिрд░्рдгрдп:
рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХा рдиोрдЯिрд╕ vague рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рднाрд╖ा рдоें рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।
рдиोрдЯिрд╕ рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП—
- рдХौрди-рд╕ी рдШрдЯрдиा
- рдХрдм
- рдХैрд╕े
- рдХिрд╕рд╕े рд▓ोрдХ рд╢ांрддि рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдИ
6️⃣ State of U.P. v. Sanjai Pratap Gupta (Supreme Court)
рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд:
Preventive laws рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХेрд╡рд▓ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ Rule рдирд╣ीं, Exception рд╣ै।
❌ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХा рдЧрд▓рдд рдк्рд░рдпोрдЧ (Grounds to Challenge)
рдЖрдк рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХो рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЪुрдиौрддी рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं рдпрджि—
- рдиोрдЯिрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдкुрд▓िрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो
- рдХोрдИ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЧрд╡ाрд╣ рди рд╣ो
- рдХेрд╕ рдкुрд░ाрдиे рд╣ों
- рдЖрдк рдЬрдоाрдирдд рдкрд░ рд╣ों рдпा рдмрд░ी рд╣ों
- рдиोрдЯिрд╕ рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡ рдпांрдд्рд░िрдХ рд╣ो
ЁЯУЭ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
ЁЯФ╣ рдЧुрдг्рдбा рдПрдХ्рдЯ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭрдХрд░ЁЯФ╣ рдаोрд╕ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХे рд╕ाрдеЁЯФ╣ рдФрд░ рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै
рдпрджि рдЖрдкрдХे рдЦिрд▓ाрдл рдзाрд░ा 3(1) U.P. Goonda Act рдХा рдиोрдЯिрд╕ рдЬाрд░ी рд╣ुрдЖ рд╣ै, рддो рдШрдмрд░ाрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं—рдХाрдиूрди рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рд╣ै, рдмрд╢рд░्рддे рдЖрдк рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рдЪुрдиौрддी рджें।
✍️ Author Note
рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдХेрд╡рд▓ рдХाрдиूрдиी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ेрддु рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрдорд▓ा рдЕрдкрдиे рддрде्рдпों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

